Een onderneming dient verantwoordelijkheid te nemen voor de sociale, ecologische en economische effecten in de hele keten, daarover verantwoording af te leggen en de dialoog aan te gaan met belanghebbenden. Misstanden doen zich voor in alle schakels van ketens. Ketenverantwoordelijkheid geldt bovendien in allerlei eigendoms- en handelsrelaties. Overheden willen of kunnen dit echter maar in beperkte mate sturen, de juridische mogelijkheden zijn beperkt. VN-vertegenwoordiger John Ruggie spreekt daarom over governance gaps. Hoogleraar aansprakelijkheidsrecht Van Dam stelt: ‘Trade has been globalised, justice not yet.' Het bedrijfsleven heeft door de voortgaande globalisering nu meer invloed op het naleven en versterken van internationale normen rond mensenrechten, arbeidsvoorwaarden en milieu.
Ketenverantwoordelijkheid is een drietrapsraket: Vrijwillige ketenverantwoordelijkheid op basis van zelfregulering is een belangrijk begin. Daarnaast vindt het MVO Platform meer ketentransparantie van belang. Bovendien dient ketenaansprakelijkheid de minimumeisen juridisch te verankeren, vooral voor achterblijvers.

Vrijwillige ketenverantwoordelijkheid
Voorlopende bedrijven nemen al hun verantwoordelijkheid om waardevernietiging (reputatieschade) te voorkomen en/of te komen tot waardecreatie (marktprofilering). In dialoog met leveranciers en maatschappelijke organisaties worden MVO-normen vergaand geïntegreerd in het inkoopbeleid, de productontwikkeling enz. Alsmaar vragen om lagere prijzen en grotere flexibiliteit van de toeleveranciers is bijvoorbeeld onverenigbaar met MVO. In de beste gevallen wordt voorkomen dat (kleine) producenten worden uitgesloten als gevolg van strengere eisen en worden ketenpartners geholpen hun capaciteiten te versterken. Maatschappelijke organisaties worden erkend als countervailing power tegen de gevestigde machten van overheid en bedrijfsleven, een ‘maatschappelijk geweten’. Soms worden misstanden via de publieke opinie aan de kaak gesteld, maar steeds vaker is er ook een structurele dialoog of een multi-stakeholder initiatief (zoals het Initiatief Duurzame Handel). Ook de Nederlandse overheid kan bedrijven verder prikkelen tot vrijwillige ketenverantwoordelijkheid, transparantie en zichtbare actie om misstanden aan te pakken, via de vele afhankelijkheidsrelaties die er bestaan: duurzaam inkopen, het financieel buitenlandinstrumentarium, subsidieregelingen, en handelsmissies.

Ketentransparantie
Bedrijven kunnen transparanter zijn over hun rol in de ketens waarin ze opereren, onder andere door openheid over gehanteerde gedragscodes en controlesystemen (inclusief ketentraceerbaarheid), door middel van bijvoorbeeld keurmerken of hun maatschappelijk jaarverslag, door proactief verantwoording af te leggen in dialoog met belanghebbenden, en door hen bovendien op aanvraag informatie te leveren.

Ketenaansprakelijkheid
Dat ketentraceerbaarheid en -aansprakelijkheid al een geaccepteerd verschijnsel is in de voedingsector, toont aan dat het bedrijfsleven reeds in staat is haar keten goed te controleren. De Europese Unie gaat voor een paar sectoren en misstanden, zoals kinderarbeid, al verder met ketenaansprakelijkheid dan productveiligheidseisen. De European Coalition for Corporate Justice pleit voor meer bindende regelgeving en sluit haar pleidooi aan bij de benadering van het Global Reporting Initiative (Boundaries Protocol) en een studie van het Danish Institute for Human Rights, waarbij onder andere (het verhogen van) de mate van invloed op ketens centraal staat.

Aanbevelingen voor de Nederlandse overheid:
1.       De Nederlandse overheid moet zich inzetten voor regelgeving op ketenaansprakelijkheid, ook in de EU, zodat bedrijven in hun thuisland voor de rechter gedaagd kunnen worden. Verbetering van toegang tot recht en informatie zijn daarbij belangrijke voorwaarden. Ook moet ze ketentransparantie kunnen afdwingen.
2.       Duurzaam inkopen door de overheid moet een wettelijke grondslag krijgen en effectief bijdragen aan de aanpak van schendingen van rechten en milieuschade in ketens.
3.       Bovendien kan de Nederlandse overheid countervailing powers steunen, investeren in een voorwaardenscheppende omgeving in producentenlanden, internationale normen integreren in het handelsbeleid, de daadwerkelijke effecten van beleid monitoren en evalueren, inspanningen die bedrijven verrichten stimuleren en ondersteunen en waar nodig corrigerend optreden.

Aanbevelingen voor het bedrijfsleven in Nederland:
1.       Bedrijven dienen MVO-problemen in hun ketens vast te stellen (`ken uw keten'), transparant te zijn over de gehele keten en met tijdsgebonden planning gericht werken aan verbeteringen.
2.       Bedrijven dienen hun invloed aan te wenden richting toeleveranciers (verticale aanpak), hen te steunen bij het doorvoeren van verbeteringen en voorkeur te geven aan toeleveranciers die voldoen aan MVO-eisen.
3.       Door het goede voorbeeld te geven aan sectorgenoten en de gezamenlijke invloed op een bepaalde keten te vergroten (horizontale aanpak), creëren bedrijven een gelijk speelveld.
4.       Bovendien behoren bedrijven lokale betrokkenen actief te betrekken bij MVO keuzen en aan deze groepen verantwoording af te leggen (‘accountability’) over ketenverantwoordelijkheid.

Standpunt Ketenverantwoordelijkheid

Lees hier het uitgebreide standpunt van het MVO Platform over ketenverantwoordelijkheid.

Nieuws Ketenverantwoordelijkheid